กิจกรรมวิทยาศาสตร์กับการจัดการเรียนรู้เชิงรุก

     เป็นที่ทราบกันแล้วว่าการจัดการเรียนการสอนในปัจจุบันมุ่งเน้นและให้ความสำคัญกับผู้เรียน โดยผู้เรียนจะต้องมีส่วนร่วมในชั้นเรียน มีอิสระทางด้านความคิด มีส่วนร่วมในการปฏิบัติ ใช้สติปัญญาคิดวิเคราะห์ คิดอย่างมีวิจารณญาณ เพื่อตัดสินใจในการปฏิบัติกิจกรรมนั้น นอกจากนี้ ยังมุ่งสร้างให้ผู้เรียนเป็นผู้กำกับทิศทางการเรียนรู้ ค้นหารูปแบบการเรียนรู้ของตนเองสู่การเป็นผู้รู้คิด รู้ตัดสินใจด้วยตนเอง (Metacognition) สร้างสรรค์ผลงาน นวัตกรรมต่าง ๆ รวมไปถึงการสร้างปฏิสัมพันธ์ ทำงานร่วมกับผู้อื่นอย่างมีประสิทธิภาพ สร้างความร่วมมือกันมากกว่าการแข่งขัน โดยมีครูเป็นผู้อำนวยความสะดวก (Facilitator) สร้างแรงบันดาลใจ ให้คำปรึกษา ดูแล แนะนำ ทำหน้าที่เป็นโค้ชและพี่เลี้ยง (Coach & Mentor) แสวงหาเทคนิควิธีการจัดการเรียนรู้ และแหล่งเรียนรู้ที่หลากหลายให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างมีความหมาย (Meaningful learning) ผู้เรียนจะถูกเปลี่ยนบทบาทจากผู้รับความรู้ไปสู่การมีส่วนร่วมในการสร้างความรู้ มีความเข้าใจด้วยตนเอง ซึ่งแนวทางในการจัดการเรียนการสอนในลักษณะนี้สอดคล้องกับแนวคิดของการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) (Cambridge International, 2020; ไชยยศ เรืองสุวรรณ, 2553; สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.), 2566)

     การจัดการเรียนรู้เชิงรุกมุ่งเน้นให้ผู้เรียนมีการตื่นตัวทั้ง 4 ด้าน ได้แก่ การตื่นตัวทางกาย (Physically Active) การตื่นตัวทางสติปัญญา (Intellectually Active) การตื่นตัวทางอารมณ์ (Emotionally Active) และการตื่นตัวทางสังคม (Socially Active) ดังภาพ 1 (Edwards, 2015; สำนักเลขาธิการสภาการศึกษา, 2563)

ภาพ 1 Active Learning (Edwards, 2015; สำนักเลขาธิการสภาการศึกษา, 2563)

     การส่งเสริมให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างตื่นตัวทั้งสี่ด้าน จะช่วยให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้อย่างมีความหมาย ซึ่งการจัดการเรียนรู้เชิงรุกมีวิธีการที่หลากหลาย เช่น

ภาพ 2 วิธีการในการจัดการเรียนรู้เชิงรุก
(Edwards, 2015; Tyng et al., 2017; กฤษณพงศ์ เลิศบำรุงชัย, 2562; สำนักเลขาธิการสภาการศึกษา, 2563)

     กิจกรรมในหนังสือเรียนรายวิชาพื้นฐานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของ สสวท. เป็นตัวอย่างของกิจกรรมที่นอกจากจะเน้นให้ผู้เรียนได้เรียนรู้แบบสืบเสาะหาความรู้ผ่านการลงมือปฏิบัติเพื่อสร้างคำอธิบายด้วยตนเองแล้ว ยังฝึกให้ผู้เรียนเกิดทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์และทักษะแห่งศตวรรษที่ 21 และส่งเสริมให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้อย่างตื่นตัวอีกด้วย ในบทความนี้ขอยกตัวอย่างกิจกรรมวัฏจักรน้ำ ในหนังสือเรียนรายวิชาพื้นฐานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 เล่ม 1 โดยผู้เรียนจะได้เล่นเกมวัฏจักรน้ำซึ่งมีขั้นตอนดังนี้

ภาพ 3 ขั้นตอนการเล่นเกมวัฏจักรน้ำ

     เมื่อทำกิจกรรมเรียบร้อยแล้ว ผู้สอนเปิดโอกาสให้ผู้เรียนร่วมกันอภิปรายแลกเปลี่ยนความคิดเห็นว่าอนุภาคน้ำแต่ละอนุภาคเดินทางไปยังแหล่งน้ำใดบ้าง อนุภาคน้ำมีเส้นทางการเดินทางไปยังแหล่งน้ำต่าง ๆ เหมือนกันหรือแตกต่างกัน อนุภาคน้ำมีโอกาสที่จะอยู่ที่เดิมหรือไม่ อย่างไร มีแหล่งน้ำใดบ้างที่อนุภาคน้ำไม่ได้หมุนเวียนไปอยู่ แหล่งน้ำใดที่อนุภาคน้ำหมุนเวียนไปอยู่บ่อยที่สุด การเปลี่ยนแปลงของอนุภาคน้ำไปยังแหล่งต่าง ๆ เป็นวัฏจักรหรือไม่ อย่างไร

     เมื่อวิเคราะห์กิจกรรมวัฏจักรน้ำจะพบว่าผู้สอนลดบทบาทการสอนและการให้ความรู้โดยตรง และเปิดโอกาสให้ผู้เรียนมีส่วนร่วมสร้างองค์ความรู้และจัดระบบการเรียนรู้ด้วยตนเอง นอกจากนี้ กิจกรรมยังส่งเสริมให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างตื่นตัวทั้งสี่ด้าน ดังนี้

• การตื่นตัวทางกาย (Physically Active) ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติ มีการโยนลูกเต๋า

     จดบันทึกชื่อแหล่งน้ำที่จะต้องเดินทางไป มีการเคลื่อนไหวในการย้ายที่อยู่ไปยังแหล่งน้ำต่างๆ ในระหว่างการทำกิจกรรม

     รวมไปถึงการสร้างแบบจำลองวัฏจักรน้ำของแต่ละกลุ่ม

• การตื่นตัวทางสติปัญญา (Intellectually Active) ผู้เรียนได้ใช้ความคิดของตนเองอย่างมีเหตุมีผล มีโอกาสร่วมอภิปราย และอธิบายผลการทำกิจกรรมและนำเสนอผลงาน

• การตื่นตัวทางอารมณ์ (Emotionally Active) ผู้เรียนมีการแสดงบทบาทสมมติโดยให้ตัวเองเป็นอนุภาคน้ำที่จะต้องเคลื่อนที่ไปตามแหล่งน้ำต่าง ๆ และปฏิบัติตามกติกาการเล่นเกม โดยผู้เรียนแต่ละคนอาจจะได้เดินทางไปยังแหล่งน้ำที่ตนต้องการหรือไม่ได้เดินทางไปยังที่ตนเองต้องการ ซึ่งอาจทำให้เกิดความรู้สึกเป็นไปตามความคาดหวังหรือไม่เป็นไปตามความคาดหวัง ทำให้ผู้เรียนเกิดความรู้สึกว่าตนเองเป็นส่วนหนึ่งของกิจกรรม และกิจกรรมที่ทำมีความหมายต่อตนเอง
• การตื่นตัวทางสังคม (Socially Active) ผู้เรียนมีการอภิปรายและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นถึงผลการทำกิจกรรมร่วมกับผู้อื่น รวมไปถึงการมีปฏิสัมพันธ์กันระหว่างผู้เรียนกับเพื่อนในกลุ่มขณะทำกิจกรรม และมีการเรียนรู้แบบร่วมมือ

     กิจกรรมวัฏจักรน้ำเป็นตัวอย่างของกิจกรรมที่ส่งเสริมให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างตื่นตัวทั้งสี่ด้าน แต่ไม่ได้หมายความว่าจะต้องเน้นให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างตื่นตัวครบทั้งสี่ด้านเสมอไปในกิจกรรม 1 กิจกรรม โดยบางกิจกรรมอาจปรากฏเพียงด้านใดด้านหนึ่งก็ได้

     จะเห็นได้ว่า การเรียนรู้เชิงรุกไม่ใช่เรื่องใหม่และไม่ใช่เรื่องยาก ครูสามารถจัดการเรียนรู้เชิงรุกโดยใช้วิชาวิทยาศาสตร์หรือวิชาอื่น ๆ ในห้องเรียนได้อย่างหลากหลายแนวทางเพื่อเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ทำกิจกรรมที่เกิดการตื่นตัวทางกาย อารมณ์ สังคม และสติปัญญา ซึ่งจะส่งเสริมผู้เรียนให้เกิดการเรียนรู้อย่างมีความหมายและมีความสุข และในการจัดการเรียนการสอนแต่ละครั้งอาจมีจุดเน้นให้เกิดการตื่นตัวทั้งสี่ด้านหรือเน้นแต่ละด้านแตกต่างกันได้

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของนิตยสาร สสวท. ปีที่ 52 ฉบับที่ 246 มกราคม – กุมภาพันธ์ 2567

ผู้อ่านสามารถติดตามบทความที่น่าสนใจเพิ่มเติมได้ที่ https://emagazine.ipst.ac.th/246/12/

บรรณานุกรม

Cambridge International. (2020). Active learning. University of Cambridge Local Examinations Syndicate (UCLES).

Edwards, S. (2015). Active learning in the middle grades. Middle School Journal, May: 26-32.

Tyng, C. M. & Amin, H. U. & Saad, M. N. M. & Malik, A. S. (2017). The Influences of Emotion on Learning and Memory. Frontiers in Psychology, Retrieved January 1, 2024, from https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.01454.

กฤษณพงศ์ เลิศบำรุงชัย. (2562). การจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) ด้วยเกมมิฟิเคชั่น (Gamification). สืบค้นเมื่อ 6 กันยายน 2566, จาก https://touchpoint.in.th/active-learning-gamification/.

ไชยยศ เรืองสุวรรณ. (2553). Active Learning. ข่าวสารวิชาการ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ประจำเดือนพฤศจิกายน 2553.

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.). (2566). เทคนิคที่ใช้เพื่อให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้แบบ Active Learning (สรุปเนื้อหาจาก Online Seminar โดย Mr.Glen D. Westbroek). สืบค้นเมื่อ 26 มิถุนายน 2566, จาก https://www.ipst.ac.th/knowledge/39642/20230410-active-learning.html.

สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ. (2563). การจัดการเรียนรู้ฐานสมรรถนะเชิงรุก. กรุงเทพมหานคร: บริษัท 21 เซ็นจูรี่ จำกัด.