วาดภาพทางวิทยาศาสตร์ด้วยแอปพลิเคชันSketchbook

     ภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Illustration) คือ ภาพวาดประกอบข้อมูลวิทยาศาสตร์ ใช้อธิบายความรู้ในสาขาต่าง ๆ เช่น ดาราศาสตร์ สัตววิทยา พฤกษศาสตร์ เป็นการถ่ายทอดรายละเอียดของตัวอย่างที่มีอยู่จริงให้เหมือนจริงและถูกต้องตามหลักวิทยาศาสตร์ทั้งลักษณะ ขนาด สัดส่วน ซึ่งภาพถ่ายบางภาพมักมีบริเวณที่ไม่ชัด หรือไม่สามารถให้รายละเอียดการทับซ้อนได้ ในยุคโบราณภาพวาดทางวิทยาศาสตร์มีการใช้อ้างอิงในตำราทางวิทยาศาสตร์ ดังที่เห็นภาพประกอบต่าง ๆ เริ่มพรรณนาถึงร่างกายมนุษย์ ชีวิตพืชและสัตว์จนถึงจักรวาล เช่น ภาพวาดหัวใจมนุษย์ที่วาดโดยดาวินซีราวปี ค.ศ. 1511 - 1513 เพื่อศึกษาโครงสร้างของหัวใจมนุษย์ ซึ่งวิธีการของเขาเป็นแบบสังเกตแล้วอธิบายเป็นภาพวาดอย่างละเอียด

ภาพ 1 กายวิภาคศาสตร์หัวใจมนุษย์วาดโดยดาวินซี

     บทความนี้ผู้เขียนจะอธิบายถึงความสำคัญของภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ ขั้นตอนการวาดภาพ พื้นฐานเทคนิคการวาดเส้นด้วยดินสอ แสงและเงา โดยแนะนำการใช้งานแอปพลิเคชัน Sketchbook และเตรียมทักษะความพร้อมเพื่อประยุกต์ใช้ในการวาดภาพบนอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ เช่น มือถือ แท็บเล็ต โดยผู้เขียนจะยกตัวอย่างการวาดภาพดอกไม้ ได้แก่ ดอกลีลาวดี เพื่อประกอบเนื้อหาของบทความนี้

ความสำคัญของภาพวาดทางวิทยาศาสตร์

     ภาพวาดทางวิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือสำคัญให้นักวิทยาศาสตร์สื่อสารกันได้โดยไม่มีอุปสรรคทางภาษา สามารถอธิบายรายละเอียดของข้อมูลได้อย่างชัดเจน มีข้อดีเมื่อเปรียบเทียบภาพถ่าย ดังนี้

     1. ประกอบข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ ใช้บันทึก อ้างอิง เพื่ออธิบายความรู้ในสาขาต่าง ๆ ทางวิทยาศาสตร์ เช่น การแพทย์ ดาราศาสตร์ สัตววิทยา พฤกษศาสตร์ การวาดภาพสามารถใช้เพื่อให้นักวิทยาศาสตร์ใช้สื่อสารแนวคิดให้กลุ่มเป้าหมายเข้าใจได้ดีขึ้น ไม่ว่าจะเป็นนักวิจัย นักศึกษา ประชาชนทั่วไป และเป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ในการจัดทำเอกสาร ตำรา งานวิจัย หนังสือเรียน

     2. เฝ้าสังเกตการเปลี่ยนแปลงและติดตามในแต่ละช่วงพัฒนาการเจริญของสิ่งมีชีวิต เช่น การเจริญเติบโตของลูกอ๊อดไปเป็นกบเต็มวัย หรือติดตามระยะการแบ่งเซลล์พืชที่ได้จากกล้องจุลทรรศน์

     3. ภาพวาดเป็นการประมวลลักษณะสำคัญและเป็นภาพตัวแทนของประชากรของสิ่งมีชีวิตนั้น ๆ

ขั้นตอนการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์

     1. เตรียมการวาด ก่อนจะวาดภาพ ผู้วาดควรทราบวัตถุประสงค์ของการนำภาพไปใช้ เช่น นำไปประกอบงานวิจัย ตำรา หรือนำไปแสดงนิทรรศการ ตลอดจนการพิจารณาคัดเลือกเก็บตัวอย่างที่จะวาดได้อย่างเหมาะสมที่จะแสดงรายละเอียดตามวัตถุประสงค์ของภาพวาด ผู้วาดต้องเตรียมอุปกรณ์ที่ต้องใช้ในการวาดคือ มือถือหรือแท็บเล็ตพร้อมเมาส์ปากกา และภาพถ่ายดอกลีลาวดี

ที่มา : https://rpplant.royalparkrajapruek.org/Display/details_fn/4954

     2. ศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งที่จะวาด ผู้วาดควรศึกษารายละเอียดสิ่งที่จะวาด สืบค้นข้อมูลอนุกรมวิธานเพื่อให้เข้าใจลักษณะเฉพาะของสิ่งที่จะวาดก่อน เช่น ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อสามัญ ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

     3. การร่างภาพ ผู้วาดต้องให้ความสำคัญเรื่องขนาดและมาตราส่วนที่ถูกต้อง ให้เหมาะสมกับกระดาษ

     4. องค์ประกอบของภาพ ในการร่างภาพด้วยแอปพลิเคชัน Sketchbook นั้นจะทำได้ง่ายกว่าร่างบนกระดาษจริง สามารถปรับแก้ไขภาพทันทีที่มีกรณีผิดพลาด

     5. วาดรายละเอียด เพิ่มเติมรายละเอียด เช่น บันทึกสี จำนวนเส้นขน ลักษณะปลายหนาม เพื่อให้ภาพมีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น

     6. การให้แสงเงา ทำได้หลายวิธี เช่น หมึกกับปากกาคอแร้ง ผงถ่าน หรือสีน้ำ นำมาขีดเขียน เกลี่ย ใช้รอยเหล่านี้สร้างน้ำหนักให้เกิดผิวธรรมชาติ

ภาพ 2 แสดงการให้น้ำหนักแสงและเงาในธรรมชาติ 7 ระดับ
ที่มา : https://artsgradefive.wordpress.com

     7. การลากเส้น เพื่อให้เกิดแสงและเงามีหลายแบบ เลือกใช้ให้เหมาะสมตามพื้นผิวของสิ่งที่วาด

     8. เพิ่มเติมรายละเอียด ได้แก่ คำอธิบายภาพ ลูกศร การลงขนาดสัดส่วน รวมถึงสัญลักษณ์ต่าง ๆ บนภาพ ซึ่งควรมีความชัดเจน ไม่รกรุงรัง และที่สำคัญต้องลงลายเซ็นกำกับ เพราะทุกภาพเป็นลิขสิทธิ์ของผู้วาดที่ควรรักษาไว้

ภาพ 3 แสดงเทคนิคการลากเส้นของดินสอ

     หลังจากเข้าใจหลักการและขั้นตอนการวาดภาพวิทยาศาสตร์มาเบื้องต้นแล้ว ผู้เขียนจะนำไปสู่วิธีการใช้งานแอปพลิเคชัน Sketchbook ที่ผู้เขียนนำเสนอในบทความนี้เพราะมีความเหมาะสมสำหรับผู้เริ่มต้นวาดภาพ โดยจะใช้เครื่องมือพื้นฐานในแอปพลิเคชันมาวาดภาพขาวดำ ได้แก่ เครื่องมือดินสอ และเครื่องมือยางลบ

การใช้งานแอปพลิเคชัน Sketchbook

     Sketchbook คือ แอปพลิเคชันสำหรับวาดรูปกราฟิกแบบ Manual ที่มีเครื่องมืออย่างหลากหลาย เช่น ดินสอ ปากกา พู่กัน สีน้ำ สีเทียน มีฟังก์ชันหรือเครื่องมือการใช้งานคล้ายคลึงโปรแกรม Photoshop และสามารถดาวน์โหลดมาใช้งานได้ฟรี รองรับการใช้งานทั้ง iOS และ Android

ภาพ 4 แสดงหน้าต่างของแอปพลิเคชัน Sketchbook

ขั้นตอนการวาดภาพดอกลีลาวดี

     1. คลิกปุ่มมุมซ้ายบนหมายเลข 1 เลือก New Sketch และตั้งค่าขนาดกระดาษ ตั้งค่าความละเอียด Pixel ตามความเหมาะสม แล้วคลิก Create ยืนยัน

     2. คลิกปุ่มหมายเลข 2 เพื่อ Import ภาพถ่ายที่บันทึกในมือถือหรือแท็บเล็ตเข้าสู่แอปพลิเคชัน Sketchbook

     3. เมื่อ Import ภาพถ่ายเข้าแอปพลิเคชันแล้ว ให้ลดค่า Opacity ลงพอที่จะสามารถร่างภาพได้ และคลิกกุญแจเพื่อล็อกเลเยอร์ภาพถ่ายไม่ให้เคลื่อนตำแหน่งขณะร่างภาพ

     4. คลิกปุ่มเครื่องหมายบวกเพื่อเพิ่มเลเยอร์ภาพร่าง

     5. คลิกเครื่องมือดินสอ ปรับขนาดหัวดินสอให้เหมาะสมแล้วทำการลากเส้น Outline เพื่อให้มีขนาด สัดส่วน โดยอ้างอิงจากภาพถ่าย

      6. คลิกปุ่มปิดการมองเห็นเลเยอร์ภาพถ่าย เพื่อแสดงให้เห็นภาพร่างเท่านั้น หลังจากนั้นคลิกปุ่มเครื่องหมายบวกเพื่อเพิ่มเลเยอร์แสงและเงา แล้วเริ่มแรเงาโดยอ้างอิงจากภาพถ่าย โดยใช้เครื่องมือดินสอแรเงาและเครื่องมือยางลบเป็นตัวช่วยปาดเกลี่ย เพื่อลดระดับความเข้มแสงเงาหรือบริเวณที่ต้องการแสงเงาน้อย

     7. เมื่อแรเงาจนเสร็จสมบูรณ์ ใส่คำบรรยายภาพโดยเครื่องมือใส่ตัวอักษรและเครื่องมือไม้บรรทัดช่วยขีดเส้นตรงของลูกศรชี้ หลังจากนั้นตรวจสอบความถูกต้องก่อนนำภาพไปใช้งาน

ที่มา : ส่วนประกอบของดอก
จาก https://www.sc.chula.ac.th/thaiplants/flowers/pages/Plumeria.htm

     การวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ต้องอาศัยฝีมือผู้วาดภาพและการใช้ความรู้ทางวิทยาศาสตร์เพื่อถ่ายทอดเรื่องราว ความสวยงามและเหมือนจริง ซึ่งทุกคนสามารถฝึกฝนได้ เริ่มจากการมีทักษะการสังเกตสิ่งมีชีวิตรอบ ๆ ตัว มีความอยากเรียนรู้ สร้างแรงบันดาลใจอยากวาดภาพ อาจเริ่มวาดวัตถุง่าย ๆ ก่อน เช่น เปลือกหอย ผลไม้ เก็บประสบการณ์การวาดเพิ่มขึ้นจนถึงวัตถุที่มีความยาก ซับซ้อน เพื่อพัฒนาไปสู่จุดหมาย นอกจากนี้ ควรฝึกเทคนิควาดเส้นพื้นฐาน การลากเส้นในลักษณะต่าง ๆ เพราะจะช่วยให้มีความคุ้นเคยกับการจับเครื่องมือในการวาด ที่กล่าวมานี้เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้การวาดภาพทางวิทยาศาสตร์มีความสวยงามและถูกต้องตามหลักวิชาการ ทำให้มีความน่าเชื่อถือ และสามารถนำไปใช้ประโยชน์ในงานลักษณะต่าง ๆ ได้

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของนิตยสาร สสวท. ปีที่ 52 ฉบับที่ 247 มีนาคม – เมษายน 2567

ผู้อ่านสามารถติดตามบทความที่น่าสนใจเพิ่มเติมได้ที่ https://emagazine.ipst.ac.th/247/18/

บรรณานุกรม

ฐานข้อมูลพรรณไม้ อุทยานหลวงราชพฤกษ์. สืบค้นเมื่อ 10 เมษายน 2567, จาก https://rpplant.royalparkrajapruek.org/Display/details_fn/4954.

ภาควิชาพฤกศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. สืบค้นเมื่อ 19 เมษายน 2567, จาก https://plantscience.sc.mahidol.ac.th/22ndSciIllustWorkshop2023.

ศสิวิมล แสวงผล. (2551). เรียนวาดเพื่อเรียนรู้. ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และเครือข่ายวิทย์สานศิลป์. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์ 21 เซ็นจูรี่.

หน่วยปฏิบัติการวิจัยพรรณไม้ประเทศไทย ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. สืบค้นเมื่อ 10 เมษายน 2567, จาก https://www.sc.chula.ac.th/thaiplants/flowers/pages/Plumeria.htm.